Serdar Demir

YÖNETİM BİLİŞİM SİSTEMLERİ

Giriş ve Amaçlar

YBS, veri madenciliği, istatistiki çözümlemeler ve üst yönetim bilişim sistemleri gibi diğer sistemlere girişlerin sağlanabilmesindeki karar-destek bilgilerini sunar. YBS 1960’lar ve 70’ler den beri ve nesne yönelimli sistemleri altındaki modellerle ilgili içeriği incelediğimiz sistemdir. Temel işlem, çeşitli kaynaklardan veri giriş işlemi veya alt seviye karar-destek tabanlı verileri sunmada yardımcı süreçtir. Elde edilen çıktılar çeşitli şekilde sunulabilir. Temel işleyicinin ana görevleri şunlardır:

- Kayıt yapmak, onaylamak veya geçerlilik sağlamak ve temel işlevsel nesneler yaratmak,

- Bu işlevsel nesneleri bir araya getirmek ve birleştirmek,

- Bir araya getirilen verileri, sunmak, dağıtmak ve rapor etmek

YBS bir çok endüstriyel, teknik ve yöneticilik uygulamaları ile ilgili kategorileri kapsar. Yönetim kelimesi, yalnızca iş alanlarıyla ilişkilendirmek olarak yorumlanmamalıdır. Bu daha geniş bir kapsama sahiptir.

Amaçlar

• Alt seviyeden gelen bilgilerin gruplanması
• Verideki “kirliliğin” giderilmesi
• Verilerin doğrulaştırılması
• Verilerin doğrulanıp kaydedilmesi
• Verilerin birleştirilmesi ve özetlenmesi
• Karar kademelerine raporlarla sunulması

Genel Yapı

Kalıcı Veritabanı : Bu veritabanı, periyodik ilkeler üzerindeki güncel kayıtların birleştirilmiş ve birincil veritabanıdır.

İşlevsel Veritabanı : Geçici veya işlem kayıtlarının veritabanı

Birleşik Mekanizma : Birincil kayıtlarla işlenen kayıtların birleşme işlemidir. Genellikle,  bir işin işlenmesi, kalıcı veritabanından bilgilerin silinmesi, biriktirilmesi, birleştirilmesi, değiştirilmesi ve birincil kayıtlara karşılık gelen iş kayıtlarının eşleştirilmesi işlemlerini içerir. Genellikle, birincil kayıtları yaratmak için bize yardım edecek olan algoritmalara ihtiyaç duymaktayız.

Kaynak : İşlenmemiş ham veriyi içeren kaynak işlenecek birimlere dönüştürülür.

İşlenecek verinin girileceği ve düzenleneneceği insan – bilgisayar arayüzünün ayarlanması : Bu arayüzler rapor yaratmak için kullanıcılara ve kullanıcı gruplarına izin verir. Eylemsel, düzenli ve stratejik kullanıcı arayüzleri yaratılmış olur.

Ana Kademeler

• Farklı kaynaklardan gelmekte olan verilerin kayıt edilmesi ve onaylanması.
• Yüksek seviye bilgilerin birleştirilmesi
• Bilgilerin karar mekanizmasına sunulması ve raporlanması.

Kayıt Evresi :

• İşlenmesine izin verilen verilerin belirlenmesi
• Farklı kaynaktaki verilerin işlenmesi
• Geçersiz verilerin kontrol edilmesi
• Geçersiz veriler için kayıt dosyasının yaratılması
• Eylemsel raporlar

Birleştirme Evresi :

• Hangi nesnenin birincil veritabanı ile birleştirileceğinin belirlenmesi
• Birincil veritabanındaki birleştirme, değiştirme, silme bilgileri
• Geçersiz bilgiler için kayıt dosyalarının yaratılması
• Birikmiş bilgileri değiştirmek için sahip olunan olanaklar
• Raporlamalar (örneğin ,orta dönem ve departman seviyesi durumu raporlaması)

Raporlama Evresi :

• Çözümlemelerde birincil veritabanının kullanımı
• Olasılık Planlaması : Veri işlenmesi sırasındaki olası sorunlar veya felaketler için erken uyarı
• Karar – destek fonsiyonelliği

Bilgi Akışı

• İşlenecek verilerin yaratılması ve kabul edilmesi.
• İşlenecek verilerin sınıflandırılması : Nesne yaratmak
• Nesnelerin planlanmış işlerle karşılaştırılması
• Birincil veritabanı sisteminin güncellenmesi
• Raporlanması mümkün olan ilgili istemcilerin belirtilmesi
• Karar destek bilgilerinin ve raporların yaratılması

YBS Öğeleri

• Son veritabanı

–        Birleştirilip son haline getirilmiş raporların tutulup zaman zaman yenilendikleri veritabanı.

• Etkileşim veritabanı

–        Etkileşim kayıtlarını tutan geçici veritabanı.

• Birleştirme mekanizması

–        Etkileşim kayıtlarını sonlandırılmış raporlarla birleştiren mekanizma.

Verilerin Sınıflandırılması

• Yönetim Bilişim Sistemlerinde işlenen veriler üç ana gruba ayrılabilirler:
  işlemsel, taktiksel, ve stratejik veriler.
• İşlemsel veriler kaynaktan elde edilip ön birimlerce doğrulanıp düzenlenirler.
• Taktiksel veriler orta birimlerde kullanılır.

Stratejik veriler taktiksel verilerin belli algoritmalara göre gruplandırılmış halidir.

Ortaklar

• Üç ana ortak grubu:
  • Kurumsal grup
    Ön ofisler ve veri giriş operatörleri, Tedarikçiler,
    Müşteri ve personel temsilciler
  • Taktiksel grup
    Hat yöneticileri, Bölüm başkanları, Orta vade planlamacıları, İş düzenleyiciler
  • Stretejik grup
    Uzun vade planlamacıları, proje yöneticileri, Yönetim kurulu, Müşteriler, Hissedarlar

Bakış Açılarının Ayrıntıları

• İşlevsellik

–        Veri birleştirme için doğru algoritmalar

–        Sistemin başka sistemlerle birlikte çalışabilmesi

–        Sistemin ön güvenliği

• Güvenilirlik

–        Sistem çökmelerinden geri dönebilme

–        Birleştiriş verilerin saklanması ve sürekliliği

–        Hataya dayanıklı veri işleme; geri alınabilirlik

• Verimlilik

–        Ana süreçleri zleyecek yeni sistemler

–        Verimli algoritmalar

–        Verimli veri madenciliği

• Kullanışlılık

–        Dış sistemlerden erişim kolaylığı

–        Çevrim-içi veri depoları ve yardım desteği

–        Birimsel bilgi kaynakları

• Sürdürülebilirlik

–        Müşterilerin değien isteklerine uyum sağlayabilme

–        Yeniveri türlerine uyum sağlayabilme

• Taşınabilirlik

–        Yeni müşterilere uyarlanabilirlik
(örneğin, izlenecek veri değiştiğinde)

–        yeni platformlara uyarlanabilirlik
(örneğin, işletim sistemi değiştiğinde)

–

Ortaklara Göre Bakış Açıları

• Fonksiyonellik :

–        Veri birleştirme algoritmalarının doğruluğu

–        YBS’nin diğer sistemlerle birlikte çalışabilirliği

–        YBS sisteminin güvenlik sistemi

• Güvenilirlik :

–        Sistem çökmelerinin kurtarılabilirliği

–        Birleşik verilerin saklanması ve sürekliliği

–        Hataya toleranslı ver işleme ve geri alınabilirlik

• Verimlilik :

-          Temel süreçleri monitörlemek için yeni sistemler

-          Verimli algoritmalar

-          Verimli veri madenciliği prosedürleri ve çok boyutlu veri erişimi

-          İşlem hacmi ve performans ölçümü

• Kullanılabilirlik :

-          Harici sistemlerin YBS sistemlerine kolay erişim sağlaması

-          Çevrimiçi yardım sistemleri ve kaynak

-          Ontoloji(domain kelime haznesi) ve bilgi tabanları

• Sürdürülebilirlik :

-          Yeni müşteri taleplerine uyarlanabilme

-          Yeni tür verilere uyarlanabilme

• Taşınabilirlik :

-          YBS’nin yeni müşteriler için uyarlanması

-          YBS’nin Linux altında çalışan sistemler için uyarlanması

Sonuç Olarak …

• Ortakların filtrelenmiş ve birleştirilmiş, yüksek seviyeli verilerle ilgilendikleri sistemler MIS sınıfına girerler.
• Yüksek seviyeli veriler

–        kapasite planlamasında,

–        eğilim belirlemede,

–        senaryolar oluşturma,ve

–        duyarlılık analizinde

kullanılırlar.

Örnekler

1. 1. Basit Dijital Saat : BDS sinyalleri işler (her saniye bir sinyal). Sinyaller ara belleğe alınır 60. sinyale ulaşılana kadar. Sonra güncel zaman (saat ve dakika olarak) tekrar hesaplanır.  Ve yeni zaman bir çıkış panelinde görüntülenir.  BDS, 12 ve 24 saatlik zaman kalıplarına ayarlanabilir.

BDS’nin, zamanı ayarlamak için 2 adet tuş içeren bir paneli bulunur. BDS’nin güncel bir sürümünü , bir dizi YBS örneği olarak görürüz. İlk olarak, düşük düzeyli veri (saniye), yüksek düzeyli veri olarak (zaman yani dakika ve saat) kaydedilir ve birleştirilir. İkincil olarak, bu yüksek düzeyli verileri yaratmak için, farklı türden birleştirme ve takviye algoritmalarına ihtiyaç duyarız. Sonuç olarak, bu veri gerçekte karar –destek bilgisi olarak bir led üzerinde görüntülenir. Örneğin; led üzerinde “sabah oldu, kalkma vakti” gibi bir bilginin görüntülenmesi.

1. Enstrümantasyon ve Kontrol Sistemleri : Bu teknik problem bir çok endüstriyel uygulamalarda meydana gelir. Yine de hala YBS’ye bir örnek olarak modellenebilir. Tüm enstrumantasyon ve kontrol sistemleri, bir kayıt aygıtı veya kaydedici üzerinde fiziksel niceliklere dönüştürülür ve dönüştürülmüş bilgiler görüntülenir. Kaydedici ölçüm sonuçlarını depolar. Bir kaydedici ile görüntüleyici arasındaki fark, geçici bir sonuç görüntülenirken, asıl geçerliliği olan kayıdın üretilmesidir. Genel olarak, görüntüler, bir grafik ekran veya ışık yayan bir çeşit diyot tarafından uygulanabilinirken, biz devamlılığı olan sonuçları saklamak için bir veritabanı sistemi kullanırız.
2. 3. Gürültü Kontrol Mühendisliği : Bu YBS’nin bir başka teknik örneğidir. Bu örnekte ise biz, bir petrokimyalasal tesisteki çeşitli ses-üretim ekipmanlarının meydana gelmesini hayal ederiz. Ekipmanlar çeşitli bölge, grup ve topluluklar içinde gruplanır. Sistem petrokimyasal tesislerdeki ses düzeylerini desibel cinsinden hesaplar ve temel amaç yerel yöneticiler ve denetleyicilerin sağlığı için yüksek düzey karar bilgisini elde etmektir. Bununla ilgili fonksiyon raporlama türleri:

-          Tesiste değişik mesafelerdeki ses düzeyi nedir?

-          Değişik departmanların sebep olduğu ses düzeyleri nedir?

-          Hukuken izin verilen ses düzeyi le ideal ses düzeyinin karşılaştırması.

1. 4. Makine Kiralama Servisi : Bu sistem bir yaşam döngüsü modelinin bir örneğidir ve temel işlem A’dan Z’ye müşteri isteklerini takip etmektir. Yaşam döngüsü sistemi şu altsistemleri takip eder:

-          Rezervasyon : Temel bir sipariş sistemi oluşturmak

-          Anlaşma : Müşteri ve firma arasında bağlayıcı bir anlaşma oluşturmak

-          Raporlama : Ekipman kiralamada pazarlama ve satış bilgileri

Bu son sistem, biz her bir makine kiralama durumunu izleme ve kontrol etme ile ilgili olduğumuz için bir YBS örneğidir.

-          Makine verilmiş gruplar için kullanılabilir bir düzey parlama

-          Ne kadar makineye ihtiyaç var?

-          Son 6 ayda firmanın karı nedir?

1. 5. İşgücü Kontrol Sistemi : Bir mühandislik işletmesi iç ve dış müşteriler için projeler üzerinde çalışır. Farklı departmanlar tarafından yürütülen bir projedeki bir dizi etkinlik yayınlanır. Her bir etkinlik tamamlandığı anda bu projenin tamamlandığı varsayılır. Bir çalışan, bir proje üzerindeki farklı etkinlikler üzerinde çalışır ve her bir aktivite için kesin bir saat ve diğer olanaklar tespit edilir ve paylaştırılır. Her departman kendi bölümünde bir uzmanlığına sahiptir.

Departmanlar belirli kısımlar içinde gruplanır. Müşteriler harici projelerin sponsorlarıdırlar. Kaynaklar (bu konuda bahsedilen saatler), bir projenin ilkeleri çerçevesinde çalışanlara ve departmanlara bölüştürülür.

Bir sistem proge kaynak kullanımında; kayıtçılar, doğrulayıcılar ve kontrolcüler oluşturmaya  ihtiyaç duyar. Belli başlı, sistemde desteklenmesi gereken ihtiyaçların başlıcaları:

-          İKS her periyotta bir (örneğin ayda bir), işlenecek veriyi (kaynak kullanımı) işler.

-          Kayankların kullanımı mutlaka kontrol edilmelidir.

-          Durum raporlaması hissedarlar için kullanılabilir olmalıdır.

Biz proje durumlarını monitörlemeyi amaçladığımız için bu problemi bir YBS örneği olarak modelliyoruz. Bunu “kaynak ayırma ve izleme sistemleri” nin bir örneği olarak da örnekleyebilirdik. Ancak durum yeterince açık olmazdı. Örneğin KAİS yüksek düzey raporlama ve takviye algoritmaları hakkında yeterince şey açıklamaz. Ancak bu YBS ile mümkündür.

1. 6. Portfolyo Yönetimi : Bir finansal araç, piyasada ticareti yapılabilen bir varlıktır. Örneğin bu araçlara örnek verecek olursak; nakit para, hisse senetleri, sermaye ve endeks tercihleri, borç senetleri ve vadeler… Biz bu araç tipleri için bir YBS sistemi oluşturabiliriz:

-          Araçların değerlerinin hesaplanması.

-          Araç geçmişinin bilinmesi (bir aracın tarihi değeri gibi)

Böylece biz bir aracın gerçel düzeydeki değerini, bir YBS kullanarak araç davranışlarını kontrol edebilir, monitörleyebiliriz. Hatta bunu bir KAİS kullanarak da modelleyebilir ve alternatif bir çözüm üretebiliriz.

Bir portfolyo bir araç kümesidir. Biz şimdilerde portfolyonun performansını izlemeyi umuyoruz, portfolyo üzerinden idael bir değer oluşturmak için. Bir satın alma ve satış stratejisini hesaplamayı umuyoruz ve simülasyon tekniklerini kullanarak bunu başarabiliriz. Örneğin; Monte Carlo metodunu kullanmak.

Bir portfolyo sistemindeki ana raporlama fonksiyonları şöyledir:

-          Portfolyo geçmişini bilmek, anlamak (tarihi değerleri grafik olarak görüntülemek)

-          Performans hesaplamak (portfolyo ile araçların performansının toplanması)

-          Portfolyonun riske maruz değerinin hesaplanması.

SÜREÇ KONTROL SİSTEMLERİ

SKS, bir sistemdeki planlanmış ve kesin özellikli mevcut değerlerin ve değişkenlerin arasındaki farkları modeller. Temel amaç birbirine yakınlığı olan değerler içinde bu ikisini tutmaktır. Sistem değerleri ve düzelticileri monitörler veya birbirine çok uzak olan değerlerde kayma olursa eylem kontrolü sağlanır.

SKS’de temel eşzamanlı eylemler şunlardır:

-          Sistem çevresindeki kontrol kargaşaları ve diğer değişiklikler

-          Sistemi belirli sabit bir duruma geri getirmek için çalıştırma mekanizmasının aktif hale getirilmesi

-          Monitörleme ve kontrol sistemin hayatıdır.

SKS’nin Bileşenleri

• Hizmet sağlayan aktör

–        Sonuçları sunar.

• Düzenleyici aktör

–        çevredeki değişiklikleri algılar.

• Kontrol aktörü

–        İnsanlar ve sistem arasındaki ilişkileri düzenler.

• Üç aktörün karar sistemleri birbirlerinden ayrıktır ve yalnızca sonuçları paylaşırlar.

SKS’deki hissedar sistemleri şöyledir:

• Ortam (Sensörler): Bu sistem kontrol edilmiş değişkenlerin birleştirme işlemleri sırasındaki güncel davranışlarını monitörler.
• Aktifleştiriciler : Bu sistemler işlem davranışlarını manipüle ederler.Aktifleştiriciler, manipüle edilmiş değişkenleri değiştirmek için belirli bir düzen içinde kontrolcüler tarafındanverilmiş komutları fiziksel olarak çalıştırırlar. Örneğin; aktifleştiriciler vanalardır, insanlar, kalorifer, ışık paneli kontrolcülerdir.
• Sink : İşlemin durum bilgisini içeren gelişmiş alıcılar.

Yönetim sistemleri bir nevi SKS sistemlerini monitörleyen sistemdir. Bunlar SKS’nin kullanıcılarıdır. Bu sistemin bazı sorumlulukları:

• SKS için veri yapılandırması ve ayar bilgisi alma
• Çözümleme geçmişi ve eğilimi için SKS’den gerçek zaman gönderimi
• Dınanım tabanlı harici sistemlerde ve SKS’deki beklenmedik ve alışılmadık davranışları monitörleme

Kontrol Değişkenleri

Kontrol değişkenleri için “gerçek” ve “hedef” değerler belirlenir. Bunların ilişkisi

–        gerçek değer hedef değeri aşmamalıdır

–        gerçek değer hedef değerden daha büyük olmalıdır

–        gerçek değer [ h_alt, h_ust ] hedef değer aralığında olmalıdır

–        gerçek değer [ h1, h2, ... , hN ] serisindeki bir değer olmalıdır

gibi sınırlanmış olabilir.

Düzenleyiciler

Gerçek değerler hedef değer sınırlarının dışına çıkarsa düzenleyiciler (actuators) devreye girer.Bazı düzenleyici örnekleri

–        Ortam sıcaklığı bir alt değerin altına düşünce devreye giren ısıtıcı,

–        Su seviyesi bir üst değeri geçerse pompayı kapatan bir mekanizma,

–        Bir yatırım aracı değeri bir al-sat hedef değerine erişince yatırımcıyı bilgilendiren bir danışman

SKS Öğeleri

–        Süreç    (process)

–        Algılayıcılar (sensors)

–        Gerçekleştiriciler (actuators)

–        Kontrol edici (controller)

Süreç Değişkenleri

• Referans Değerleri

–        Kontrol edicinin referans aldığıu değerler

• Kontrol Değerleri

–        Sistemin kontrol etmesi gereken değerler

• Giriş-Çıkış Değerleri

–        Sistemin girdileri ve çıktılarıyla ilgili değerler

• Sınır Değerler

–        Sistemde değişim başlatacak değerler

Manipüle edilmiş değişken kontrolcü tarafından değiştirilmiş bir değerdir. Bu sözde kontrol fonksiyonunun gerçekleştirmek için kullandığı analog veya dijital aygıtlardan biridir. Bu kontrol fonksiyonu sistemin amacını gerçekleştirmesini sağlamasına yardım eder,  sistemde bazıkarışıklıklar meydana gelse bile. Kontrol altındaki değişken sistemin kontrol etmek için tasarlanmış bir süreç değişkenidir. Bir girdi değişkeni süreçteki girdileri ölçen bir süreç değişkenidir. Girdi değişkeninin özel bir çeşidi sistemin kendisine girilir, çıktı değişkeninin özel bir çeşidi sistemden çıktılanırken. Sonuç olarak, bir ayar noktası kontrol altındaki bir değişken için bir değer talep eder.

Bir süreç kontrol sisteminde değişken tiplerinin talep edilmesi durumunuda, biz artık bileşenlerin her birini daha detaylı bir şekilde ele alacak pozisyondayız. Süreç, girdiler ve orta seviye ürünler üzerinde yapılan işlemlerle, spesifik özellikli ürünleri, girdi materyallerine çevirme sorumluluğundadır. Sürecin bu davranışı değişkenler tarafından kontrol edilir. Bazı durumlarda, süreci tanımlamak için matematiksel fonksiyonlar tanımlamak mümkündür ancak genellikle süreç yüksek derecede doğrusal değildir ve diğer teknikler süreci tanımlamak için kullanılmış olmalıdır. Tipik olarak, biz doğrusal olan ve ikinci dereceden optimizasyon tekniklerini, bulanık mantık ve genel algoritma tekniklerini görevlendiririz. Sensörler kontrol altındaki değişkenlerin yaptığı ölçümlerin yardımı ile sürecin aktüel davranışlarını monitörler. Sensör ve kontrol altındaki değişkenlere örnek olarak:

• Bir biyoreaktördeki bir çözücüdeki belli bir sıcaklığı ölçen termometre
• Bir odadaki belirli bir sıcaklığı ölçen termometre sensörü
• Bir hava taşıtının yüksekliğini ölçen barometrik yükseklik ölçer

Aktüatörler sürecin davranışlarını manipüle etmek için kullanılanaygıtlardır. Aktüatörler fiziksel olarak, belirli bir düzendeki manipüle edilmiş değişkenleri değiştirecek komutları çalıştırırlar. Bir aktüatör ve manipüle edilmiş değişkenlere örnek olarak:

• Akışkanların akış miktarını kontrol eden vana
• Sıcak ve soğuk havayı dağıtan fiziksel bir birim

Süreç Kontrol Sistemlerinin Temelleri

Bir çok mühendislik ve endüstriyel sistemler, bir çok noktada sistem kontrollerinin görünüşünü içerir. Bu kontrol mühendisliğinin alanıdır ve sistemin istenilen şekilde davranmasını sağlamakla ilgili olmak bu duruma, geniş bir tanımlama olabilir.

• Açık-döngü sistemleri

–        Bir açık döngü sistemi, süreç değişkenlerinin sistemi ayarlamak için kullanılmadığı bir sistemdir. Bir başlangıç noktası, bir de çıkış noktası vardır.

• Kapalı-döngü sistemleri

–        Süreç sürekli tekrarlanır, kontrol değerlerine göre yönlendirilir.

–        Kapalı bir döngü sistemi, süreç değişkenlerinin süreç değişkenlerini ve işletim durumlarını dengelemek için, diğer süreç değişkenlerini manipüle etmede kullanılan bir sistemdir.

• Geri-beslemeli kontrol sistemleri

–        Bir geri beslemeli kontrol sistemi kontrol altıdaki değişkenleri ölçer ve bununla ilgili sonuçları bir veya daha fazla süreç değişkenini manipüle etmek için kullanır.

• İleri-beslemeli kontrol sistemleri

–        İleri beslemeli kontrol sistemlerde ise bazı süreç değişkenlerinin ölçülmesini ve öngörülen hataların dengelenmesini sağlayan bir özellik mevcuttur. Buna rağmen sistem kontrol değişkenlerindeki değişikliklerin görünmez olmasını beklemez.

Süreç Kontrol Sistemi Amaçları

• Temel amaç sistem girdi ve çıktıları arasındaki ilişkileri istenen sınırlar arasında tutmaktır.
• Bu ilişkiler referans ve kontrol değerleri karşılaştırılarak sürdürülür.
• Bu ilişkileri istenen şekle getirecek değişimler kontrol değerleri sınır değerlere erişince başlatılır veya sonlandırılır.

YBS –SKS İlişkisi

YBS ve SKS aynı değildir fakat yakın sayılacak derecede ilişkileri vardır. YBS sistemler değişkenlerin değerlerinin ne olduğuna bakılmaksızın aktüel ve planlı değerleri karşılaştırmayı kapsar. SKS sistemler ise, planlı değerlerden çok daha uzak olan yalnızca aktüel değerlerin durumlarıyla ilgilenirler. Ayrıca YBS sistemler bir nesnenin geçmiş ve şimdiki davranışlarını modellerken, SKS sistemler, tek bir nesnenin gerçek zamanlı davranışını modelleyebilir. Genellikle planlı değerler, bir veya daha fazla RAT sistem örneğinin kontrolü altında olan SKS sistemlere ihtiyaç duyarlar.

Ortaklar

–        Gerçekleştiriciler

–        Algılayıcılar

–        Yürütücüler (operators)

–        Yöneticiler

Bu grupların her biri kendi bakış açısına ve perspektifine sahiptir.  Güvenilirlik tüm düzeylerde önemlidir. Çünkü SKS sistemler genellikle belirli fonksiyonelliği olmayan önemli ihtiyaçlar çerçevesinde kurulurlar. Güvenlik birçok durumda önemli olan bir niteliktir. Yürütücüler için kullanılabilirlik olmazsa olmazdır. Birçok geliştirici, fonksiyonelliğin ve verimin SKS’deki birçok uygulama için önemli olmayacağı durumu belirtilerek yıldırılırlar.

Süreç kontrolü ve gerçek zaman uygulamaları özel gerekliliklere sahiptirler. Bunlar halledilmesi gereken güvenlik ve güvenilirlik konularıdır. Süreç kontrol uygulamaları ciddi insani ve finansal hasarların sebep olduğu arıza ve bozukluklara sebep olabilir. Öncelikle biz SKS’de gerekliliği olan temel ihtiyaçları belirleriz. Biz süreç kontrol uygulamalarıyla ilgili gereklilikleri ele alırız.

Kullanım Durumları

Birçok süreç kontrol uygulamaları aynı ihtiyaçları paylaşırlar. İhtiyaçlarımızı somutlaştırmak için, biz bir sistemde kullanılacak en önemlileri listeye alırız. Kullanım durumları sistem ile sistem elemanları arasındaki etkileşim oturumudur. Kullanım durumlarında bağımsız bir şekilde bize yardım edecek sistem davranış birimlerinin kriterlerine ihtiyaç duyarız. Tek mümkün olan strateji üç zamanlı alan içindeki bölümleme zamanıdır ve her alan için kullanılacak uygun durumu belirleriz:

• Başlatma
• Devam eden durum
• Kapatma

Başlatma modu sistemi açma, çalıştırma ve temel kullanım durumlarını takip etme adımlarını içerir.

• Sistemi başlat ve fiziksel birimlerin cevap vermesini bekle
• Yapılandırma bilgilerini ve veriyi indir
• Normal veya dereceli işletim modlarına geç

Bazı özel kullanım durumları ve çeşitlilikleri şöyledir:

• Bir hatadan sonra sistemi başlat
• Acil durum moduna geç
• Kurtarım moduna geç

Çalışır durumdaki önemli bir fiziksel birim hata verdiği anda, acil durum moduna geçilir. Donanımların bazı parçaları hatalıysa kurtarma moduna geçilir ve sistem yazılımın gerekli şekilde çalışmasını sağlar.

Sistem bir kez açıldığında ve çalışmaya başladığında inceleme pozisyonuna geçeriz. Bunlar sistem ve farklı paydaşlar arasındaki etkileşimle ilgilenir.

• Kullanıcılar ve yürütücüler
• Müşteriler
• Tedarikçiler
• Diğer sistemler

gibi…

Bu paydaşlarla ilgili temel kullanım durumları:

• Yarı manuel moda geçiş
• Bir şekilde sistem yapılandırmasını değiştirme
• Çevresel bozuklukları bir yere alma
• Müşterilere bilgi gönderme
• Tedarikçilerden ham materyal alma
• Harici sistemlerle iletişime geçme

Tabi ki bunlar, gerçek hayattaki SKS’deki tüm kullanım durumların çok küçük bir alt küme ile ifadesidir. Sonuç olarak sistem kapatıldığında olanları belirtecek olursak:

• Normal şartlar altında kapatma
• Acil durumda kapatma

KAYNAK AYIRMA VE İZLEME SİSTEMLERİ

Giriş ve Amaçlar

Biz birçok işsel, finansal ve endüstriyel alanda meydana gelen uygulamaların bir bölümünü işliyoruz. Bu konuda biz, varlıklar sisteme girildiği andan itibaren, bu varlıklara tekrar ihtiyaç duyulana kadar ki bilginin, nesnelerin ve diğer varlıkların akışını modelliyoruz. Kaynaklar ihtiyaçlarına göre ve nerede kullanıldıklarına göre izlenir ve kategorilenir.

KAİS Kullanım Alanları

• Fiziksel kaynakların iletimi
• Sigorta ve bankacılık (kredi işlemleri gibi)
• Kurumlardaki bilgi izlenmesi
• Taşıma sistemleri
• Bütünleşmiş lojistik sistemleri

Amaç

Her KAİS sistemindeki temel amaç bir varlığı izlemektir. Temel süreç sisteme girildiği andan itibaren bu süreçten çıkana kadar nesnelerin bulunduğu yerin durum bilgisini içeren ürünü sorumluluğunda tutar. Girdi bir çok biçimde olabilir ancak şu adımları içinde barındırmalıdır:

• Talebin iletilmesi
• Talebin çeşidi
• Diğer ilgili özellikler

Temel Sürecin İçeriği :

• Kaydetme (Bu dahili bir varlık talebini üretir)
• Görev (Talepleri gerçekleştirmek için kaynakları bölüştürmek)
• Sunum ( Talep durum bilgisinin abone müşterilere dağıtılması)

KAİS’teki varlık bilgisinin özeti :

• Talep edilen veri : değişik kaynaklardan ham veri
• Talep : Sistemde izlenmesi gereken temel varlık
• Tahsis edilmiş talep : Talep üzerine alınmış olan işlemin içerik bilgisi
• Durum bilgisi :  Talep durumuyla ilgili içerik bilgisinin yetkili paydaşlara sunulması

Çevre Birimler

• Talepkar sistem (Kaynak): Sistemin içerdiği tüm temel talep bilgisi. Bu bilgi değişik biçimlerde olabilir ve değişken varış değerine sahiptir. Örneğin : bilgi varışı belirlenmiş veya rastgele olabilir.
• Müşteri Sistemi : KAİS sisteminden yararlanan bir sistemdir. Belirli bir kısmında, bunlar talep durumunun stratejik içerik bilgisini alan sistemlerdir. Bu bilgi her zaman alıcılar için uygun olmalıdır.
• Sınıflandırma Sistemi : Gelen bir talebin belli şekilde kategorileyen sistemlerdir. Bu sistemler uyarlanabilir bilgi temeline sahiptir ve sisteme girilmiş olan ve sistem tarafından kabul edilmiş,  bilinmekte olan taleplerin çeşitli taleplerin geçmiş bilgisini içerir.
• Hizmet Birimi (Çevre) : KAİS’i monitörleyen ve kontrol eden yönetim sistemleri (genellikle YBS ve SKS). Sistem numaraları ve sorumlulukları genelde sonsuzdur ancak belirli ilkeleri verecek olursak :

-          Geçmiş bilgisi tamamen KAİS ile ilgilidir.

-          Sistem beklenmedik durumları ve olması öngörülen kapasite problemleri izler.

-          Sistem, servis kalitesini ve birimlerini monitörler

-          Sistem KAİS’teki akış için, kontrol, bilgi ve değer sağlar.

• Fiziksel kaynak sistemleri : Sistemler, işlenmeye ihtiyaç duyan fiziksel taleplerin yaşam döngüsü için bir sorumluluğa sahiptir. Bunlar taleplerin KAİS üzerindeki kendi hakları olabilir. Örneğin: müşterilerin taleplerini içeren bilgi sistem tarafından izlenirken, fiziksel kaynakların akışını izleyebilirler. Bu sayede biz multi-level adını verdiğimiz bir KAİS sisteminin bir modelleme şeklini görürüz.
• Dahili paydaş sistemleri : Sistemin özel bir grubudur. Bu sistem opsiyoneldir. Örneğin: 3 dahili paydaş yaratabilir, her birinin organizasyondaki pozisyonu şöyle olur:

-          Ön ofis : Talepleri yaratma ve değiştirme yetkisi

-          Ara ofis : Talepler için kaynak ayrıma

-          Arka ofis : Talepleri gruplama, talepleri müşteri sistemine bildirme

Temel Süreç Elemanlarının Görevleri

• Kaydetme Evresi :

-          Farklı kaynaklardan talepleri kabul etme

-          Temel talep nesneleri oluşturma ve onaylama

-          Talep yaratım durumunu diğer sistemlere bildirme

• Atama (Görev) :

-          Talepleri gerçekleştirirken kaynakları bölüştürmek

-          Talepleri planlarken farklı kural ve stratejiler kullanmak

-          Talepleri bölüştürme durumunu diğer sistemlere bildirme

• Sunuş :

-          Talebin biçiminin durum bilgisi

-          Talepleri daha uzağa göndermek için toplamak ve gruplamak

-          Yeni biçimlenmiş bilgisinin ilgili müşterilere bildirme

Zaman Verimliliği

• Çevrim Süresi : Toplam geçen zaman, bir talebin sisteme girildiği andan itibaren, ayrılana kadar ki ölçümdür. Bu zaman müşteri için en açık olan ölçüm zamanıdır.
• Çalışma zamanı : İşlenmekte olan etkinliğin zamanı talepler üzerinde çalışır. Pratikte, etkinlikler bazen başıboştur veya başka bir aktivitenin bitmesini bekler ve bu yüzden çevrim süresi ve çalışma zamanı aynı değildir.
• İş süresi : Talepler üzerinde harcanmış aktüel saatlerin zamanı. Bazen bir kerede bir atlep üzerinde birden fazla kişi çalışır. Böylece iş süresinin çalışma zamanından ayrı olduğu anlaşılır.
• Boş zaman : Bir etkinlikı veya sürecin yapılmadığı herhangi bir anı belirtir.
• İletim Süresi : Etkinlikler veya adımlar arasındaki geçişte harcanmış olan süredir. Örneğin; iş veya malzemeler, bir bölgeden başka bir bölgeye taşınmış olabilir. Bu taşınma iş akışı için her değere eklenmez.
• Kuyruk Süresi : Kritik düzeydeki bir kaynak üzerinde bekleyen taleplerin zamanı. Talep sürece giremeye hazırdır ancak diğer etkinliğin sürecini tamamlamasını ve etkinlikten gelecek olan kaynağı bekler.
• Kurulum süresi : Bir görevden diğerine geçecek olan bir kaynak için talep edilmiş süre.

Örnekler

1. Yardım Destek Birimi : YDS’deki temel süreç kullanıcı problemlerini çözmektir. Her problem

mümkün olan en kısa sürede problemi çözecek uzman grupları veya bir uzman için ayrılmış olmalıdır ve sonrasında müşteriler ve onların bağlantılarına raporlama yapılarak geri dönülmelidir. Yeni sistem işletmenin ofis şubesinin de merkez şubesinin de hizmet düzeyini iyileştirmelidir. 3 ana paydaş kategorisi :

• Kullanıcılar : Bilgisayar sisteminde çalışan paydaşları temsil eder. Her ofis farklı kullanıcı gruplarını ilgi alanlarına teşvik etmekle sorumlu uygulama yöneticileri olarak adlandırılan bir temsilciye sahiptir. Uygulama yöneticileri yardım destek birimindeki problemleri kaydetmekle sorumludur. YDS bu problemleri işletimini sağlamakla görevlidir. Ayrıca YDS uygulama yöneticilerine geri dönüş sağlar.
• Hizmet Grupları : Paydaşların YDS ile birbirleri ile etkileşime geçmeleri. Üç ana grupta incelenirler:

-          Yardım Destek

-          Üretim Uzmanı

-          Bilgisayar Tesisleri

Üretim uzmanı grubu müşteri problemlerini çözmekle sorumludur. Diğer gruplar problem çözümünde yardım için çağrılabilirler.

• Hizmet Seviyesi Grubu : Anlaşma, yönetim ve güvenlik düzeyinde hizmet etmekle sorumlu paydaşlardır. İlk olarak, Yönetim hizmet düzeyi, kullanıcı grupları ile anlaşma yapma ve sürdürme sorumluluğundadır. Güvenlik hizmet düzeyi veri ve programların bütünlüğünü sağlama sorumluluğunda olan kişi veya gruplar tarafından oynanabilen roldür.
• Hizmet Seviyesi Kuralları : Her uygulamayı tarif eden el kitapları ve standart prosedürler vardır. Şu adımları içerir:

-          Güvenilir konular (uygunluk, planlama ve organizasyon)

-          Bütçeleme (tahmin etme,  bakım maliyeti)

-          Destek

-          Sürüm kontrol (yazılımların üretim, kabul ve geliştirme sürümleri)

-          Güvenlik ve erişim kontrol ilkeleri

-          Uygulama yenileme ve felaket planları

1. Üretim Birimi : Genelde nesne ve öğelerin farklı şekilde yüklenmesi, bir şekilde işlenmesi ve sonuç olarak bir mekanizma ile boşaltılarak silinmesi ile ilgili uygulamalara değinir. Böylece biz birçok işsel ve endüstriyel alandaki geliştirilmesi gereken sistem yazılımlarının KAİS organizasyonlarının yararlı ve önemli alt kategorilerini görürüz. Bazı gündelik örnekler:

• Paket yönlendirme kontrol problemi
• Asansör kontrol sistemi
• Depo yönetimi sistemi
• Yumurta sıralama makineleri
• Yarı iletken yonga araçlama makineleri
• Star Trek’teki iletişim aygıtı

Bu uygulamalar yaygın numaralandırma özelliklerine sahiptir. Uzay ve zamanda nesnenin durumunu izlemekle ilgili olduğumuzdan dolayı sistemi KAİS olarak modelleriz. Zaman derken biz üretimin ne kadar uzun süreceği ve ne zaman sona ereceğinin mümkün olması gerektiğini ve uzay derken de nesne veya öğelerin nerede olduğunu bilmemiz gerektiğini belirtiriz.

İMALAT SİSTEMLERİ

• Temel hammaddelerden başlayarak ürün ve hizmetler üretirler.
• Ürünler fiziksel veya bilgiye dayalı olabilir.
• İmalat sistemlerinde,

–        Girdi tür ve biçimleri,

–        Çıktı tür ve biçimleri,

–        Girdileri çıktılara dönüştüren algoritmalar

önemlidir.

İmalat Sisteminde Akışlar

• Malzeme akışı : Ham materyallerin ürünlere dönüştürülmesi.
• Bilgi akışı : Ürün planlaması ve kontrolü
• Maliyet akışı : üretimin ekonomikliği

İlgili her akış süreçlerden, etkinliklerden ve paydaş gruplarından oluşur. Malzeme akışı ürün kaynaklarının kullanımı ile sağlanmak zorundadır. (para, materyal, işgücü ve bilgi gibi) Bu akış temel sürece alınır ve etkinliklere ilişkin bilgiler :

• Tedarik (Ham materyallerin tedarikçilerden alımı)
• Üretim (ham materyalin ürün üretilmesi)
• Dağıtım (Ticari malların markete dağıtımı)
• Satışlar (Ticari malların müşterilere satılması)

Bilgi akışı imalat süreci ve planlama ve kontrol fonksiyon modelleri içindeki yönetim fonksiyonunu alır. Bu üretim süreci sırasındaki ihtiyaçları tespit eden ve market ihtiyaçlarını kavrayan algı içindeki market tabanlı bir süreçtir.

Maliyet akışı, sürece her adımda eklenecek değerleri ve üretim sürecinin nasıl yapılacağını içeren akıştır. Maliyetler üretim sürecinin her etkinliğinde kapsama alınır.

YBS’nin Rolü

• Üst yönetim stratejik planlamadan sorumludur. Ürün türleri ve üretim süreçlerini planlarlar.
• Ara yöneyim taktik planlamadan sorumludur. Üretim adımlarının ek maliyet ve değerleri belirler ve adımları tasarlarlar.
• Üretim süreci de temel, ara, ve son ürünlerin montajı şeklinde seviyeler ayrılır.

İmalat Sisteminin Amaç ve Aşamaları

Genelde biz işbirlikçi sistemler ve diğer müşteriler tarafından kullanılan ürünleri servisleri ve bilgileri üretecek İS sistemlerin ifade ederiz. Temel süreçteki girdi tanımlanmış biçimde olan bir ham veridir ve müşteriler tarafından kullanılan ürünler çıktı olarak alınır.

• Ön işleme : ham veriyi kabul etmek ve onaylamak (dahili nesneler oluşturmak)
• Dönüştürme : Dahili nesnelerden yarı ürünler oluşturmak
• Son işleme : Ürünlerin imalatı ve müşterinin ihtiyacına göre hizmet sağlamak

İmalat Sisteminin Aktörleri

• Kaynak : Ham materyallerin nereden geldiği
• Kayıt (token system) : Gelen ham verilerin sınıflandırılması ve doğrulanması
• Stok : Ürün imalatında ihtiyaç duyulan stok içerikleri
• Atölye : İmalatın yapıldığı yer
• Yönetim : İmalat sürecini kontrol eden ve monitörleyen sistem
• Hedef : Son ürünlerin alınması

İmalat sistemi ile aktörleri arasındaki bilgi akışı :

• Ham materyaller işletilir
• Ham materyal içindeki bilgi sınıflandırılır ve doğrulanır.
• Stoklar bölüştürülür (BU bazen stok kontrolü olarak da adlandırılabilir)
• Yönetim sistemleri imalat sistemlerinin durumunu raporlar.
• Hedef sistemler son ürünün durumunu bildirir.

Paydaşlar ve Bakış Açıları

• Müşteriler : Ürünleri ve hizmetleri alan kullanıcı sistemlerdir.
• Tedarikçiler : Ham materyallerle tedarik sağlayan sistemlerdir.
• Yönetim : İS sistemindeki akışı kontrol eden ve monitörleyen sistemlerdir.
• Kalite Kontrol : Kaliteyi artıran ve ham veriyi kontrol eden ve doğrulayan sistemler
• Stok kontrol : Kaynak elde eden İS sistemindeki kaynak havuzları

Her grup kendi özel iş alanına ve bakış açısına sahiptir.Bunlar belli ihtiyaçlara göre değişir. Bakış açılarına bazı örnekler :

• Müşteriler :

-          Ürünün uygunluğu

-          Ürünün hatasız olması

-          Ürünün kullanılabilirliği

• Tedarikçiler :

-          Güvenilirlik

-          Karşılıklı çalışabilirlik

-          Sağlamlık

• Yönetim :

-          İmalat sürecinin verimi

-          Güvenlik

-          İmalat sürecinin güvenilirliği

• Kalite Kontrol :

-          Ham materyalin hatasız ve uygun olması

-          İmalat çalışanlarının eğitimi

-          Standartlara uyma ve uyum sağlama

• Stok Kontrol :

-          Stok verimi

-          Zaman verimi

-          Diğer sistemlerle karşılıklı çalışabilirlik

İmalat Kullanım Durumları

• Temel yapı bloklarının yaratılması :

-          Kaynaktan veri okuma

-          Dahili nesnelerin kontrolü, doğrulanması ve yaratılması

-          Diğer sistemlere bildirilmesi

• Ara ürünlerin üretilmesi :

-          Süreç dönüşüm talebi

-          Dönüşüm algoritmasının çalıştırılması

-          Diğer sistemlere bildirilmesi

• Ürünlerin imali, paketlenmesi ve dağıtılması :

-          Taleplerin dağıtımına başlanması

-          Dahili temsillerin biçimi ve dönüşümü

-          Dağıtımların bildirilmesi

Örnekler

1. 1. Derleyici :

• Sözcük Analizi : Kaynak program ve gruplama içindeki karakterleri ayırmadaki sorumluluk aşamasıdır. Bu gruplar alınanlar olarak adlandırılır ve genellikle harflerle alınırlar. Çıktılar böylece alınanların bir ağacı veya akışı olur.
• Cümle analizi : Cümle çözümleyicisi ifadeler olarak adlandırılan cümlesel yapılar içine alıcıları gruplar. Bu ifadeler sonra açıklamalarla birleştirilir. Ayrıştırıcıdaki çıktı bir ayrıştırıcı topluluğu olarak kabul edilir.
• Ara kodun üretilmesi : Basit yapıların bir akış üretmesi. Bir çok türde ara kod üretmek mümkündür. Bu kod, her bir görev kayıtçısı açık bir şekilde belirtilmediği için bağımsız makine dilindeki bir kod çeşidi olarak kabul edilebilir.
• Optimizasyon (Komutların hızlandırılması) : Bu adım boş alan ve belleği daha azveya hızlı kullanmak için ara kodları optimize eder. Ara kod üreticisinde olduğu gibi aynı çıktıyı üretir ancak kod daha hızlı çalışır.
• Son komut dizisinin oluşturulması : Hedef makine üzerinde çalışarak son nesne kodunu üreten adımdır. Biz veri için bellek bölgeleri seçeriz ve her işletimin tamamlanmasında kayıtçılar seçeriz.

1. İnsan Beyin Modeli : Burada bilişim süreci paradigması adı altında insan hafızasının bir modelini ele alıyoruz. Bu problemi bir İS örneği olarak görme sebebimiz,  algıların bir kalıcı kayıt içine bilgiyi bir tür dönüşüm sürecine sokmasındandır. Akıl, saklama sürecinin ayarlanması, birbirinden ayrı bilgilerin işlenmesi gibi durumları sınıflandırır.

• Kodlama : Çevredeki bilginin işleme alınması ve belleğe uygun şekilde dönüştürülmesi
• Toplama : Bilginin hangi şekilde beyine alınmış olduğu
• Bulup getirme : Bilginin insanlar için nasıl kullanılabilir yapıldığı

Algısal kayıtçı, bilgi kavrandığı anda onu tutar.Bu ham ifadedeki bilgidir ve genellikle elektriksel sinyallerle temsil edilir. Bu sinyaller daha sonra beyinde nesnelere ve karışık modellere dönüştürülür. Kısa süreli hafıza ortalama 7 birimlik bir bilgiyi saklayabilir ve bu bilgi 6-10 saniye içinde unutulur. Buna rağmen, tekrarlama olarak çağırılan süreç bilginin canlılık süresini uzatır. Bu, kısa süreli hafızada bilgileri durmadan tekrar ederek saklama sürecidir. Uzun süreli hafıza nispeten kalıcı bir şekilde  saklanan hafızadaki bilgileri büyük bir depoya alır. Uzun süreli hafızadaki  saklı bilgilerin miktarı sınırsız gibi görünür. Uzun süreli hafızada iki çeşit bölüm vardır. Birincisi, kişisel ve düzensiz bilgilerin belli bir zamansal düzende saklandığı birimdir. Olaylar nerede ve ne zaman meydana geldikleri ile ilgili bağlantılarla saklanırlar. İkincisi, gerçeklere dayalı veya anlamsal bilgileri anlamsal kategoriler halinde saklar. Her bir kategori benzer veya birleşik anlamları olan kavramları içerir ve bunlar uzun süreli hafızada birlikte depolanır. İnsan hafıza modelleri yazılım tabanlı bilgi işleme sistemlerinde yararlı bir metafor olarak kullanılabilir özellikle paylaşımlı bellek modelleri.

ERİŞİM KONTROL SİSTEMLERİ

Temel amaç müşteri hizmetidir.  Tanımlı prosedür ve erişim ilkeleri kullanarak, varlıklara erişimin, nesnelerin ve kaynakların problemlerini içeren uygulamaları kapsar. Bir çok gerçek zamanlı sistem ve uygulamalar türlü problemleri kapsıyor ve bunun sonucunda biz bu kategoride var olan ve gelecekte var olacak olan sistemler için genel bir taslak kuruyoruz.

• Bu tür sistem modelleri 1980’lerde güvenli bilgisayar sistemlerinin tasarım ve analizi için geliştirilmeye başladı.
• Bazı gündelik örnekleri:

–        İçecek satış makineleri

–        Bankamatikler

–        Kumar makineleri

–        Güvenlik sistemlerinin her türü

Erişim Kontrol Sistemlerinin Rolü

• ACS genelde vekil (proxy) görevi görürler.
• Önemli sistemler erişimi kontrol eden ön sistemler olarak çalışırlar.
• Yetkilendirme, kimlik ve yetki doğrulama, yetki derecelendirmesinden sorumludurlar.
• Temel amaçlar:
  elde edilebilirlik, güvenlik, güvenilirlik, kullanılabilirlik.

Paydaşlar ve Bakış Açıları

Müşteriler : Bir işletim sürecinden haberdar edilme, komutların girilmesi ve erişim sisteminin kullanılması sorumluluğundadırlar. Bir müşteri seçici veya alıcı rolünde bulunabilir.

Sistem Yönetimi / Erişim Yöneticisi : Hizmet ve ürünlere erişecek müşterilerin belirlenmesi.  Bu yöneticiler, veritabanı yönetiminin devamlılığını sağlamakla sorumludurlar.

Üretim Sistemi : Erişim sisteminden komutları alan sistem.

Değişken Yönetim Grupları : Güvenlik yöneticileri ve yasama organı (örneğin; bir ürünün nasıl satılacağının bilinmesi ile ilgilenen yöneticiler)

Örnekler

1. 1. Kumar Makinesi :

–        ACS : kumar makinesini modelleyen sistem

–        Kaynak : Ön panel düğmeleri

–        Doğrulama : bozuk para (marka) birimi

–        Ürün : Kazanılan puan ya da para

–        Hedef : Kazanma uyarısı

–        MIS : Müşteri davranış ve diğer kaynak takibi

1. Referans Monitör Modeli :

Sistem güvenliğinde ters giden şeyleri bulma ve ve sonra bu problemlerin

tek bir zamanda çözme konusunda yapılan ilk girişimler karmaşıktı ve geliştirme

çalışmaları hedeflenmişti. Araştırmacılar sonra bu problemleri çözmenin en iyi

yolunun bilgisayar sistemi güvenliği için temel bir model yaratmak olduğunun

farkına vardılar. Sonuç olarak, Referans monitör modeli olarak adlandırılan

model meydana getirildi ve çoğu işletim sisteminde başarıyla kullanıldı.

Sistemin temel aktörleri:

• Özneler : Bunlar, halk adına bilgi erişimi sağlayan etkin varlıklardır.

Bir kullanıcı sisteme bağlandığı zaman, kullanıcı, kendi kullanıcı adı ve

şifresini girer. Şifre yalnızca kullanıcı ve sistem tarafından bilinen bir

yönetici olarak hizmet eder. Bir kez bir süreç yaratıldığında, sistem bir

kullanıcı kimlik kodu belirler ve bu kod işlemi gerçekleştiren kullanıcının

aittir.

• Nesneler : Bilgilerin pasif konumdaki depolarıdır ve sistemde korunmak

zorundadırlar:

- Dosyalar

- Dizinler

-Mantıksal isimler

-Disk yoğunluğu

-Ağ nesneleri

-Posta Kutuları

-Kuyruklar

Sistem bu nesneleri yetkisiz erişimden ve birbirinden farklı mekanizmalar

arası paylaşımlardan korur.

• Yetkili veritabanı : bir veritabanında tutulan bir nesneye erişim sağlamak için

her bir kişinin erişim izni olmalıdır. Farklı nesneler farklı erişim seviyelerinde

paylaşılır, güvenlik sağlamak için gerekli bir ilkedir. Bu koruma tipi, bir kişinin

bir nesneye erişmeye çalışması sırasında, kişinin o nesneye erişim izninin olup

olmadığına bağlı olarak çalışır. Bu tür koruma sistemlerinde tüm kullanıcılara

aynı erişim hakkı da sağlanabilir veya bazı kullanıcılara daha üst erişim hakları

da tanınabilir.

• Güvenlik Denetimi : Olayların sınıflandırılarak denetlenmesi mümkün olmalıdır.

Hassas verilere erişim girişimlerinde, erişimin başarılı olup olmadığı durumuna

göre olayların monitörlenmesi önemlidir. Örneğin belirlenmiş olan bazı durumların

gerçekleşmesi ile alarmlar devreye girer ve güvenlik denetimcisi çalışmış olur.

Güvenlik denetim mekanizmaları çeşitli olayların denetlenmesi için güvenlik

yöneticileri tarafından tanımlanmasına izin erir.

• Referans Monitör Mekanizması : Bu mekanizma güvenlik kurallarını uygular ve şu

adımları izlemelidir:

-Bir kişinin bir nesneye erişiminde yapılan girişime aracılık etmelidir.

-Yetkisiz erişimlere karşı tam korumalı bir güvenlik denetçisi ve veritabanı

karıştırıcısı sağlamalıdır.

-Küçük, kolay ve yapılandırılabilir olmalıdır.

Referans monitör mekanizmasının temel sorumlulukları; kişilerin yönetimi,

veritabanından istenen bilgiye göre kişilerin nesnelere erişimi ve olayların

güvenlik denetçisinde kaydedilmesi. Referans monitör mekanizmasının değiştirilmesi

veya yıkılması, yetkili bir kullanıcının sisteme erişimi ile mümkündür.

BİRLEŞİK ÇEVRİM MODELİ

Gerçek uygulamalar, diğer uygulamalarda ele alınan 5 temel uygulamaya göre daha karmaşıktırlar. Gerçekte, çoğu uygulama bu temel uygulamalardan oluşmuşturlar. Bu temel uygulamalar:

• İmalat Sistemi (Ham materyallerden ürün, hizmet, mal üretmek)
• Kaynak  Ayırma ve İzleme Sistemleri (zaman ve uzayda nesne ve ürünleri izleme)
• Yönetim Bilişim Sistemleri (düşük seviye iş verilerinden yüksek düzeyli iş verileri üretme)
• Süreç Kontrol Sistemleri (gerçek veya yapay dünyadaki beklenmedik durumları kontrol etme ve monitörleme)
• Erişim Kontrol Sistemleri (Nesne veya bilgilere erişimleri kontrol etme ve kısıtlama)

Çevrim Modeli  YBS, İS ve KAİS’in birleşiminden oluşmuştur. İS’den gelen ürün KAİS sistemiyle yönlendirilip izlenir ve YBS tarafından raporlanır. Çevrim modeli ürünü girişinden çıkışına kadar modeller.

Amaçlar ve Süreçler

Genelde biz, bir varlığın tam bilgisine sahip olmak için yaşam döngüsünü kullanırız. Birincil girdi, yeni bir ürün veya varlığın talebidir. Temel alan kategorisine denk gelen üç adet alt süreci vardır. Dahili ürünlerin ve ara ürünlerin ne olduğunu belirlemek önemlidir.

Talep LCM ye ulaşır. Talepler YDSden İS’ye, KAİS’e ve YBS’ye gelir. İS’den dahili ürünler oluşturulur (temel varlıklar). Buradan bilgiler KAİS’e gelir ve ara ürünler oluşturularak (Taahhüt varlıkları) YBS’ye iletilir. Sonra YDS’den karar destek verisi çıkar.

Çevrim Modelleri Hakkında

• Bir çevrim modeli nesne üretimi (MAN), nesneler için kaynak ayrılması ve izlenmesi (RAT), sonuç raporları oluşturulması (MIS) aşamalarından oluşur.
• Gerçek bir sistemde birden fazla çevrim sistemi olabilir.
• Bir çevrim sistemi mevcut bir sisteme eklemeler yaparak değil de yan sistemler yaratılarak oluşturulmalıdır.

Paydaşlar ve Bakış Açıları

• Karşılıklı Çalışabilirlik : Her alt sistemin ontolojisi veya dili uygun bir şekilde tanımlanmalıdır. Örneğin; Ürünleri yapısı ve anlamsallığı YDS’deki her bir alt sistem tarafından bilinmek zorundadır.
• Güvenilirlik : Ürün bilgisi, stoklar ve ürün durum bilgisi tüm zamanlarda kullanılabilir olmalıdır.
• Verimlilik : Sistemdeki işlem hacminin verim ve etkisi önemlidir. Bu performans ölçümünü içerir.
• Kullanılabilirlik : Paydaşlar için sistemin çalışma şekli nasıl öğrenilir ve diğer paydaşlarla iletişimin nasıl kolay hale getirilebilir?
• Sürdürülebilirlik : Yeni değişiklikler uygulandığı zaman sistem nasıl kararlı hale getirilir?

Yaşam Döngüsü Sisteminin Diğer Sistemlerle Kullanılması

Bir YDS diğer sistemlerle çeşitli şekillerde ilişkilendirilebilir:

• Diğer sistemin kullanıcısı
• Diğer sistemin sunucusu
• Bir veya daha fazla sistemle ortak çalışabilirlik

İstemcilerle bağlanma yöntemi oldukça yaygın olan, YDS’nin önemini anlatan bir yöntemdir. İstemcilerle sağlanan bağlantı YBS, İS ve KAİS ile sağlanır. Diğer taraftan sunucularla sağlanan bağlanma şekli YDS’nin diğer sistemlere destek vermesi ile ifade edilebilir. Örneğin; üç sistemin monitörlendiği bir sistem olabilir. Sonuç olarak çoklu YDS belirli problemlerin çözümünde destek olabilir. Her YDS sistemi belirli bir problemi çözecek aynı işi yapan sistemlerin kendi destek ve uzmanlık alanına sahiptir.

Örnekler

1. 1. Makine Kiralama Servisi :

• Amaç ve Süreçler :

-          Temal amacı müşteri hizmetleri sağlamak olan bir bahçe makineleri kiralama servisi

-          Temel süreç (core process) müşteri isteklerini yerine getirmek, rapor, fatura ve yönetim için raporlar oluşturmak.

-          Alt süreçler:
Rezervasyon, Kontrat, Teslimat

• Süreç Girdi ve Çıktıları :

-          Rezervasyon (MAN kategorisi)

• Müşteri isteği (makine türü ve kiralama zamanı)
• Rezervasyon

-          Kontrat (RAT kategorisi)

• Rezervasyon, makine stok bilgisi
• Kontrat (kullanım şartnamesi, sigorta bilgileri, vb)

-          Teslimat (MIS kategorisi)

• Teslimat kontrol
• Sonuç raporu
• Rezervasyon Aktiviteleri :

-          İstek Nesnesi Oluştur

• Makine türü, kullanım zamanı ve süresi

-          Makine için rezervasyon kaydı ekle

• Makine veritabanında

-          Rezervasyon nesnesi yarat

• İlgili birimleri bilgilendir

-          Kullanım durumları ve gereksinimleri müşteri belirler

• Kontrat Aktiviteleri :

-          Kontrat nesnesi oluştur

-          Kontrata uygun bir makine belirle

-          İlgili birimleri bilgilendir

-          Gerekli bilgiler:

• Kontrat kayıt no, özel kullanım bilgileri, özel gereksinimler (aksesuar, vb), ödenecek tutar, ödeneme türü, kullanım şartnamesi
• Teslimat Aktiviteleri :

-          İşlem nesnesi oluştur

• Müşteri makineyi geri teslim edince

-          Hesap yap ve verileri aktar

• Kullanım bilgilerini al ve karşılaştır

-          Rapor oluştur

• Ekstra kullanım veya masraflar, hasar verileri, vb.

1. 2. Ürün Hayatı Örneği :

-          Satış endüstrisi çevrim modeli örneğidir:

1. i.      Ürün tanıtımı
2. ii.      Ürün yaygınlaştırılması
3. iii.      Ürün olgunlaşması (piyasadaki doyum aşaması)
4. iv.      Ürün kullanımının azalması

-          Ürünün tasarımıyla başlayan bu çevrim seri üretim ve dağıtım şebekesinin kurulması, satışların tavan yapmasıyla devam eder ver tercihlerin başka ürünlere kaymasıyla son bulur.